· PODZIEMNY SZCZECIN

Podziemny Szczecin - prawda czy piękny mit? Próba przedstawienia stanu i możliwości wykorzystania komunikacyjnych i schronowych budowli żelbetonowych w turystyce.

Wstęp

Jesteśmy firmą turystyczną. Każdego dnia poznajemy Szczecin, pokazujemy go turystom i poddajemy się jego urokowi. Pasja do okrywania "Podziemnego Szczecina" jest wyjątkowo pociągająca a my daliśmy się jej uwieść. Nie jesteśmy specjalistami w dziedzinie fortyfikacji czy komunikacji podziemnej. Dlatego raczej wypowiadamy się jako grupa, fascynatów, której udało się zrealizować śmiały projekt turystyczny w oparciu o mały fragment "Podziemnego Szczecina". Referat napisaliśmy z punktu widzenia "zwykłego Szczecinianina", a nie naukowca-badacza.

Funkcjonowanie "Podziemnego Szczecina" w wyobrażeniach Szczecinian

Od dawien dawna ludzi pociągały miejskie tajemnice. W Szczecinie taką tajemnicą było istnienie podziemnych przejść i korytarzy sięgających czasów, kiedy Szczecin był miastem garnizonem zbudowanym z trzech fortów a nawet i starszych, kiedy otoczony był średniowiecznym murem miejskim. Ich prawdziwe bądź wyimaginowane istnienie, mocno podsycało wyobraźnię ówczesnych mieszczan. Historie o możliwości wydostaniu się poza obręby murów miejskich, dzięki podziemnym przejściom wielkie kazamaty zamkowe ciągnące się na drugi brzeg Odry tunele itp. Echa tych fascynacji odnajdujemy w opowieściach i legendach, jakie dzisiaj jeszcze można znaleźć w ich niemieckich i polskich opracowaniach.

O współczesnych wyobrażeniach dotyczących "Podziemnego Szczecina", wśród Polaków, możemy mówić od roku 1945, kiedy po zdobyciu miasta, zaczęli do niego przybywać i je poznawać. Wtedy zetknęli się też pierwszy raz z tak szerokim zastosowaniem żelbetonu w budynkach obrony i ochrony cywilnej jak też w innych budynkach użyteczności publicznej a nawet architektury sakralnej. Pierwszy rok po wojnie jest bardzo trudny, panuje głód, tyfus, zima jest bardzo surowa, brakuje opału. Do Szczecina wraca też tysiące niemieckich mieszkańców miasta, przyjeżdżają pierwsi Polacy i transporty Żydów z kresów wschodnich. Wszyscy ci ludzie zaczynają tu nowe życie. Przedmioty ocalałe z pożogi wojennej , które mogą być użyte , wydobywane są z ruin, domów, piwnic i podziemi miasta. Do końca lat czterdziestych piwnice i podziemia są schronieniem i mieszkaniem wielu Szczecinian (Niemców i Polaków).

Po zmierzchu miasto jest niebezpieczne, bandy szabrowników, maruderów wojennych walczą ze sobą oraz napadają i rabują ludność cywilną, napadane są nawet pociągi z pierwszymi przesiedleńcami. Kogo zastał na mieście zmrok chowa się w podziemiach ruin. Szczecin nazywany jest w tamtym okresie "Dzikim Zachodem".

Armia radziecka zajmuje wszystkie strategiczne obiekty w mieście w tym koszary, fabryki, szpitale i port, łącznie z ich infrastrukturą podziemną. Gdzie istnieje zagrożenie minowe i nieznana jest wielkość podziemi takie miejsca są odcinane, zamurowane, zasypywane albo zalewane.

Wojsko niemieckie, wycofując się z miasta, pozostawiało za sobą straceńcze oddziały nazistowskich fanatyków. Tak zwany Wehrwolf . Niemal do końca 1948 roku trwała walka z nazistami w mieście. Znając podziemne przejścia i pomieszczenia wykorzystywali je jako składy broni i materiałów wybuchowych oraz bazy wypadowe do akcji sabotażowych i dywersyjnych.. Jedną z metod walki z Wehrwofem było wysadzanie wszelkich podejrzanych wejść i przejść podziemnych w powietrze.

Do dzisiaj wiele osób twierdzi, że tuż po wojnie wchodzili do podziemi. Opowiadają, w którym miejscu weszli i o swym zdziwieniu gdzie wyszli na powierzchnię. Na pewno, zaraz po wojnie, wiele ze schronów, szczelin przeciwlotniczych czy korytarzy i kanałów burzowych było ogólnodostępnych. Pierwsze pokolenie dzieci polskich urodzonych w Szczecinie bawi się na gruzach i ruinach nieodbudowanego jeszcze miasta. Poznają miasto, którego już dziś nie ma, rodzi się legenda Podziemnego Szczecina jego tajnych przejść i połączeń.

Wojsko, obrona cywilna lub milicja z czasem zaczęły je zamykać. Podziemia stały się mniej dostępne a z czasem i mniej znane. Co jakiś czas pojawiały się w gazetach artykuły dotyczące "Podziemnego Szczecina" lecz zapewne z uwagi na "obronność miasta" nie było ich wiele.

Współcześnie, sprawa odżyła z nową mocą. Głownie dzięki cyklowi artykułów prasowych w "Kurierze szczecińskim" a także artykułom w lokalnym dodatku do "Gazety Wyborczej".

"Podziemny Szczecin" w wyobraźni funkcjonował jako sieć tajemniczych podziemnych tuneli, kanałów i pomieszczeń. Każda opowieść miała być autentyczna i zasłyszana od kogoś, kto w nich był, bądź znał kogoś, kto był. Tak też na zasadzie powstawały bardzo fantastyczne opowieści, które po dziś dzień rozpalają wyobraźnię Szczecinian.

W wyobrażeniach tunele te prowadzą w różnych kierunkach, mogły tam jeździć samochody, pociągi, mogło się zmieścić tysiące ludzi, fabryki, szpitale urzędy. Tunele miały wieść pod Odrą, podziemna autostrada prowadzić ma aż do Berlina a tunele ze Śródmieścia mają się kończyć na dzisiejszym Bukowym czy w Puszczy Bukowej. Opowiadający nie potrafią wskazać lokalizacji wejścia i wyjścia, dodają, że tunele są zawalone, zasypane, zamurowane lub zalane. Pomieszczenia i tunele miałyby być wybudowane głównie przez Niemców, przed wojną lub w jej czasie. Rzadziej pojawiają się wyobrażenia budowli ceglanych, starszych niż XIX wiek.

Wzrost zainteresowania Podziemnym Szczecinem

Zauważalny dla nas wzrost zainteresowania Podziemnym Szczecinem pojawia się po publikacji cyklu artykułów pana Jacka Grażewicza w "Kurierze Szczecińskim". Inspirują one wielu młodych ludzi do tego by na własną rękę poznawać tajemnice podziemi. Nie zważając, więc na niebezpieczeństwa, przenikali oni do podziemi, szkicując plany, robiąc dziesiątki zdjęć. Później publikowali je na stronach internetowych lub forach, które z kolei zachęcały nowych "odkrywców". Informacje o lokalizacji wejść do podziemi zasięgali z pracy, od osób, które kiedyś w nich były lub po prostu uważnie się rozglądając. W tym momencie, w Internecie możemy znaleźć kilka stron "odkrywców" szczecińskich podziemi:
- www.podziemnyszczecin.pl
- fajnyszczecin.za.pl
- podziemia.szczecin.w.interia.pl
- www.innyszczecin.friko.pl/bunkry_i_podziemia.htm
- www.sutg.friko.pl
- www.podziemia.republika.pl
- www.podziemiaszczecina.info

Nie tylko praca oraz Internet są żywo zainteresowane Podziemnym Szczecinem. Także telewizja lokalna zainteresowała się tematem i w kilku edycjach programu "Misja Gryf'" odwiedziła szczecińskie podziemia (wystąpili w nich odkrywcy z www.podziemnyszczecin.pl).

Jednak zainteresowanie podziemiami wciąż przejawia się głownie w przekazywaniu sobie opowieści o podziemiach, zasłyszanych od tych, którzy w nich byli. Opowiadają je sobie zarówno młodzi jak i starsi Szczecinianie. Historie o "Podziemnym Szczecinie" przyczyniły się także do powstania pomysłów o turystycznym wykorzystaniu podziemnych przejść.

Wizja Podziemnego przedstawiana na łamach prasy, w radio i telewizji.

Najwięcej na temat "Podziemnego Szczecina" zostało napisane na łamach prasy. Szczególnie dwie gazety interesowały się podziemiami: "Kurier Szczeciński" oraz lokalny dodatek do "Gazety Wyborczej". Cykl artykułów w "Kurierze" pana Jacka Grażewicza są chyba najbardziej znanym źródłem informacji o podziemiach. Obecnie wyszło ponad 120 artykułów autorstwa pana Grażewicza.

Redaktor pozyskuje informacje od czytelników oraz często sam odwiedza podziemia. Ze względu na trudności techniczne w penetrowaniu Podziemnego Szczecina w artykułach pojawia się bardzo wiele przypuszczeń i tez na temat wejść i przebiegu tunelów. Większość z opisywanych miejsc to schrony i przejścia z okresu sprzed i czasu drugiej wojny. Większość z nich jest nie drożna.

Autorzy artykułów na ogół nie podają dokładnej lokalizacji wejścia do podziemi, jest to zrozumiałe, ze względu na możliwość wniknięcia do nich wandali bądź terrorystów, którzy mogliby zagrozić bezpieczeństwo miasta i ich mieszkańców oraz budynków użyteczności publicznej znajdujących się powyżej schronów. Po wojnie nie pozostały żadne mapy podziemi.

Faktyczny stan podziemnych instalacji ochronnych i komunikacyjnych w Szczecinie.

Faktyczny stan instalacji podziemnych można określić jedynie wybierając się do nich. Nie do każdych można dotrzeć. Wiele z obiektów, do których wejście jest jednak dostępne, zostało sfotografowanych. Na stronach internetowych (wymienianych wcześniej) można obejrzeć zdjęcia z dziesiątków podziemnych pomieszczeń.

Można podzielić je na dwie kategorie: wciąż używane i opuszczone. Opuszczone są najczęściej w złym stanie: zasypane, zalane, zaśmiecone lub uszkodzone. Uszkodzenia mogły powstać w wyniku nalotów jednak najwięcej z nich to dewastacje. "Poszukiwacze skarbów" sądząc, że coś jest ukryte za ścianami, zamurówkami czy osłoniętymi miejscami na dalsze wykopy - rozbijali je lub rozkopywali. Często w wyniku takich działań konstrukcja tuneli zostaje nadwyrężona i zawala się, blokując przejście. Także w ten sposób odpływ wody jest zatrzymywany i przejście zalewa woda.

Możliwe wykorzystanie w/w obiektów w turystycznej promocji miasta.

Podziemny Szczecin stał się symbolem miasta Szczecina, nieliczne miasta w Polsce mogą pochwalić się prawie 500 metrową podziemną trasą turystyczną. Nasze biuro, które jest gospodarzem Szczecińskiej Podziemnej Trasy Turystycznej bardzo szybko poinformowało o istnieniu takiego produktu turystycznego wszystkie media szczecińskie i polskie, Już w pierwszych dniach po otwarciu zostaliśmy wpisani na listę polskich podziemnych tras turystycznych przygotowanej przez PTTK Chełm "Szlakiem fortyfikacji i podziemi". Wyjątkowość tej oferty to nie tylko sam potencjał obiektu, ale również nowatorska forma prezentacji, której uznanie znalazło swój wyraz w fakcie, ze w najbliższym roku zamieszczeni zostaniemy w przewodniku po Polsce wydanym przez wydawnictwo Demart.

" W oczekiwaniu na pociąg...
...można na szczecińskim dworcu głównym zwiedzić schron przeciwlotniczy z czasów II wojny światowej. Zbudowano go w 1941 r. Jego najniższe partie znajdują się na głębokości 5 pięter pod ziemią, a żelbetowy strop ma grubość 3 m. Do niedawna tylko personel dworca wiedział, co znajdowało się za stalowymi drzwiami w podziemnym przejściu. Dziś każdy może przekroczyć ich próg i poznać tajemnice dworcowych podziemi, mając przy tym do wyboru dwie trasy zwiedzania nazwane: "II Wojna Światowa" i "Zimna Wojna".

Na turystów czekają obowiązkowe kaski na głowy, przewodnik i niespodzianka, którą jest nowoczesna oprawa dźwiękowa i staranna scenografia. Trasa "II Wojna Światowa" pozwala przenieść się w 1944, a nawet 1945 r. Z zewnątrz dobiegają przytłumione odgłosy lotniczego bombardowania, na ławkach widać sylwetki siedzących (manekinów), wszędzie pełno sprzętu ratowniczego, dziecięcych wózków, walizek z dobytkiem. Gdy gaśnie na chwilę światło, ciemności są rozpraszane przez fosforyzującą farbę na ścianach i suficie - jest pozostałością oryginalnej powłoki z czasów budowy schronu. Z głośników dobiega głos mężczyzny - opowiada jak wyglądała jego ucieczka do schronu po usłyszeniu syren alarmu przeciwlotniczego, jest pełen niepewności co do swojego losu, nie wie co stało się z jego bliskimi. Trzeba przyznać, że organizatorom udało się świetnie oddać atmosferę, jaka panowała w schronie podczas alianckich bombardowań Szczecina."

Promocja miasta poprzez jej atrakcje jest oczywiście niezaprzeczalna, to dzięki produktom turystycznym takim jak ten turysta zwabiony zostaje do odwiedzenia miasta. Oczywiście promocja produktów turystycznych wykreowanych przez firmy komercyjne może być tylko promocją wspierającą samą promocje miasta realizowaną przez jednostki samorządu terytorialnego. Ale oczywiście partnerstwo pionowe tj.urząd, firmy turystyczne, w tym zakresie jest niezwykle ważne.

Opis projektu "Szczecińskie Podziemne Trasy Turystyczne".

Tworząc podziemne trasy turystyczne przyświecała nam myśl Benjamina Franklina: "Nigdy nie było dobrej wojny ani złego pokoju". Historia schronu jest tragiczna i wiąże się z systemem nazistowskim. Jednak my koncentrujemy się na tragedii zwykłego człowieka. Zawsze podkreślamy wątek pacyfistyczny projektu.

Schron został ukończony przez Niemców w 1941 roku jako schron przeciwlotniczy dla ludności cywilnej. Budując go wykorzystano prawdopodobnie stare korytarze jeszcze z końca XIX wieku. Schron umieszczony jest na głębokości ok. 5 pięter a wysokość tunelu w schronie osiąga 5 metrów przedzielonych stropem, Korytarz najdłuższy ponad 100 metrów. 2,500 m2 powierzchni całkowitej 1,900 powierzchni użytkowej. Po przejęciu go przez Polaków w niedługim czasie został zaadoptowany na schron przeciwatomowy. Aż do roku 1990 odbywały się w nim szkolenia Obrony Cywilnej. Schron jednak nadal kryje w sobie tajemnice, nie wiadomo dokładnie, dokąd prowadzą zamurowane przejścia. To największy cywilny schron w Polsce z okresu II wojny.

Zwiedzanie

Udostępnione są dwie tematyczne trasy turystyczne:
- Trasa "II Wojna Światowa" - schron przeciwlotniczy (LSR - Luftschutz Räume) - przedstawia rekonstrukcję życia w schronie podczas nalotów, omawia technikę budowania schronu, przedstawia czas II wojny światowej, od momentu rozpoczęcia się nalotów, walki o Szczecin, przejmowanie Szczecina przez polską władzę ludową, odgruzowywanie Szczecina i pierwsze lata powojenne. Zwiedzanie ma charakter pokojowy.
Czas przejścia: ok. 1 godzina

- Trasa "Zimna Wojna" - schron przeciwatomowy - prezentuje historię schronu podczas Zimnej Wojny. Techniki adaptacji na schron przeciwatomowy z przeciwlotniczego. Omawia organizację Obrony Cywilnej, prezentuje sprzęt, sposoby działania i propagandę jej towarzyszącą. Przenosi w czasy fobii atomowej, porusza kwestie broni jądrowej.
Czas przejścia: ok. 1 godzina

Opis usługi:
- turyści są formowani w grupę (do 30 osób)
- prowadzeni są przez przewodnika
- komentarz jest odtwarzany z nośnika elektronicznego
- przewodnik w istotnych miejscach dodaje swój komentarz

Uwagi:
- na trasie "II Wojna Światowa" - niezbędne jest założenie hełmów ochronnych
- w schronach panuje temperatura stała ok. 8-10 °C
- w schronie obowiązuje regulamin, który musi być BEZWZGLĘDNIE przestrzegany
- założyć wygodne obuwie
- prosimy ograniczyć bagaż

Tekst opracowany przez Szczecińskie Podziemne Trasy Turystyczne